Şempanze hafızası testi

İlk iki satır, sonraki bir makalenin özgün çalışmanın grafiğinden okuduğu gibidir; özgün çalışma sonuçları sayı olarak değil, şekil olarak yayımladı^[2]. Son iki satır öğrencileri eğiten çalışmadan gelir^[3].

Çalışma, Kyoto Üniversitesi Primat Araştırma Enstitüsü'nden geldi. Üç anne ve yavrularından oluşan altı şempanze, önce dokunmatik ekranda 1'den 9'a kadar sayıların sırasını öğrendi. Eğitim, yavrular dört yaşındayken 2.004 yılında başladı^[1].

Asıl hafıza görevinde bir grup sayı rastgele yerlerde göründü ve şempanze ilkine dokunur dokunmaz diğerlerinin hepsi beyaz karelere dönüştü. Başarmak için hangi sayının nerede olduğunu hatırlaması ve kareye sırayla dokunması gerekiyordu. Tahmin neredeyse hiç işe yaramaz: beş sayıda doğru sıra 120 olasılıktan yalnızca biridir^[1]. Göreve yeni olan beş şempanzenin hepsi onu öğrendi ve yavrular annelerinden daha iyi yaptı.

Araştırmacılar, türleri adil karşılaştırmak için beş sayıyı yalnızca belirli bir süre gösterdi: 650 msn, 430 msn ya da 210 msn. En kısası, hızlı bir bakış kadar sürer; gözleri ekranda gezdirmeye yetmez. Süre kısaldıkça öğrenciler kötüleşti. Ayumu'nun doğruluğu pek değişmedi ve hız ile doğrulukta bütün öğrencileri geçti^[1].

Karşılaştırmada büyük bir dengesizlik vardı. Her şempanze, süresiz görevde aylarca eğitildikten sonra yalnızca süreli görevde her biri 50 denemelik 10 oturum yapmıştı; her öğrenci ise tek oturum yaptı^[1].

İki araştırmacı bunu doğrudan sınadı. 2009 yılında yayımlanan bir makalede, 63 ve 33 yaşındayken süreli görevi kendileri oturum oturum çalıştılar; biri 84 tamamladı. İkisi de 210 msn sürede Ayumu'nun doğruluk düzeyine ulaştı^[2].

İkinci bir ekip daha ileri gitti ve şempanzelerin eğitimini taklit etti. Şempanzeler, istedikleri kadar bakabildikleri sayılarla çalışmıştı; bu, uygulamada yaklaşık 650 msn demekti. İki öğrenci de bu süreyle, her seferinde 50 deneme, 300 blok tamamlayana kadar çalıştı. Eğitimden önce 210 msn sürede %38 ve %46 başardılar; ilk öğrencilere çok benziyordu. Eğitimden sonra %94 ve %96; yani Ayumu'dan iyi. Yazarlar, şempanzelerin daha iyi ya da farklı türden bir uzamsal belleğe sahip olduğuna dair kanıt olmadığı sonucuna vardı^[3].

Kyoto araştırmacıları, genç şempanzelerin neden bu kadar iyi yaptığına dair bir neden önerdi. Sonuçlarının, eidetik imgelemi andırabileceğini yazdılar: bir sahnenin tam görüntüsünü kısa bir süre tutabilme becerisi. Bu, bazı çocuklarda anlatılmıştır ve yaşla silindiği söylenir. Çalışmadaki genç şempanzeler yetişkinlerden iyi yaptı; bu da fikre uyar^[1].

İki öğrenciyi eğiten ekip fikri basit bir yolla sınadı. Olağan beyaz karelerin yanı sıra, sayıları gözde kalmış her görüntüyü silecek yoğun bir çizgi deseniyle de kapattılar. Öğrencilerin doğruluğu %77 ve %81,5 düzeyine düştü. Yazarlar bunu, görevin büyük ölçüde sıradan görsel belleğe, yani bir görüntü kaybolduktan sonra bıraktığı kısa izlenime dayandığının işareti saydı ve eidetik imgelemin var olup olmadığının bile tartışmalı olduğunu belirtti^[3].

Okuduğumuz makalelerde aynı desen testini Ayumu'ya kimse uygulamadı; bu yüzden bunu tam olarak nasıl yaptığı sorusu hâlâ açık. Çalışmaların üzerinde birleştiği şey daha basit: yeterince alıştırmayla insanlar da görevi çok iyi yapabilir.

İki bulgu da aynı anda doğrudur. Ayumu gerçekten olağanüstüydü: altı şempanzenin en iyisiydi ve bir ekran dolusu sayıyı, eğitimsiz yetişkinlerden daha hızlı, tek bakışta aldı. Ama görev, alıştırmayla çok gelişen bir beceriyi ödüllendirir ve insanlar o kadar çalışınca onlar da en az onun kadar iyi yaptı.

Çalışma yine de hafızanın tek bir şey olmadığını hatırlatır. Bir ekranın görüntüsünü bir an tutmak, size okunan bir sayı listesini hatırlamaktan farklıdır; bir öyküyü hatırlamaktan da yine farklıdır. Birinde iyi olan herkes ötekilerde iyi olmaz.

Genel olarak testler hakkında da bir şey söyler. Bir test, beceriyi ve alıştırmayı birlikte ölçer. Aynı hafızaya sahip iki kişi, biri oyunu yüz kez oynadıysa çok farklı puan alabilir. Bir puanı başkasınınkiyle karşılaştırırken bunu aklınızda tutmaya değer.

Şempanze testimiz, süre sınırı olmadan, maskeleme görevinin aynı fikri üzerine kuruludur. Numaralı kareler rastgele yerlerde belirir; 4 ile başlar. 1'e dokunduğunuzda diğerleri gizlenir ve siz onlara hafızanızdan sırayla dokunursunuz. Tamamladığınız her tur bir sayı ekler; hatalar bir hakka mal olur.

• Puan, tek turda hatırladığınız en çok sayıdır.
• Sayılar ilk dokunuşunuza kadar ekranda kaldığı için, eğitimdeki şempanzeler gibi bakmak için istediğiniz kadar zaman ayırabilirsiniz.
• Sonucunuz kendi önceki sonuçlarınızla karşılaştırılır: hiçbir çalışma tam bu oyun için bir ortalama vermez.
• Çalışmalardaki öğrenciler gibi, alıştırmayla gelişmeyi bekleyin.

İnsanların bir kerede genellikle kaç öğe tutabildiği ve alıştırmanın bunu neden değiştirdiği bellek kapasitesi sayfasında anlatılıyor.