Kısa süreli bellek kapasitesi nedir

İlk üç satır kapasiteyi doğrudan ölçer; dördüncüsü birçok deneyin okunuşudur; sonuncusu, bir kişinin bir yöntemle ne kadar ileri gittiğini gösterir, hafızanın tek başına neler yapabildiğini değil.

1956 yılında psikolog George Miller, "Sihirli yedi sayısı, artı eksi iki" adlı bir deneme yayımladı. O günlerin deneylerine bakarak, insanların bir kez duyduktan sonra yaklaşık yedi rakamı, harfi ya da kelimeyi tekrar edebildiğini ve bu sayının malzeme türü değişse de tuhaf biçimde benzer kaldığını belirtti^[2]. Başlık, psikolojinin en bilinen sözlerinden biri oldu.

Miller bir grup insanı kendisi ölçmedi; aralığı başka deneylerin özetidir, tek bir çalışmada ölçülmüş bir sınır değildir. Yine de klasik bir rakam kapasitesi testi için doğru bir tariftir: yetişkinlerin çoğu bunun ortasına, beş ile dokuz arasına düşer.

2011 yılında yayımlanan bir çalışma, Yeni Zelanda'da 18 ile 65 yaş arasındaki 763 gönüllüyü bilgisayarla yürütülen bir rakam testiyle sınadı. Rakamlar tek tek sesli okundu; doğru tekrarlanan her listeden sonra bir sonraki liste bir rakam daha uzundu ve test, aynı uzunlukta iki hatadan sonra durdu. İnsanların çoğunun kapasitesi 5 ile 7 rakam arasındaydı ve ortadaki değer altıydı^[1].

Yerler için kapasite de aynı şekilde işler. Corsi görevinin bilgisayar sürümünde ekrandaki kareler tek tek yanar ve siz onlara aynı sırayla tıklarsınız. 2016 yılında yayımlanan bir çalışmanın, 18 ile 82 yaş arasındaki 187 kişilik kontrol grubu ortalama 5,2 karelik bir kapasiteye ulaştı; dağılım yaklaşık 1,2 idi^[4]. Bu iki çalışmada yerlerin kapasitesi, rakamlarınkinden biraz kısaydı.

2001 yılında psikolog Nelson Cowan çok çeşitli deneyleri gözden geçirdi ve Miller'in yedisinin gerçek bir sınırdan çok kaba bir tahmin olduğunu savundu. İnsanlar öğeleri gruplayamadığında ya da içlerinden tekrarlayamadığında sınırın üç ile beş öbek olduğunu, ortadaki kapasitenin yaklaşık 4 olduğunu buldu^[3].

İki rakam öbekleme yoluyla birbirine uyar. Öbek, tek şey olarak tuttuğunuz her gruptur. Üç grup olarak yazılmış bir telefon numarası, aynı rakamların tek sırada yazılmasından kolaydır; çünkü her grup bir öbek olur. Yedi rakamı tekrarlarken genellikle üç ya da dört küçük grup tutarsınız ve onları içinizden tekrarlamak, canlı kalmalarına yardım eder.

Bellek uzamı nedir diye soranlar için kısa yanıt budur: bir kerede tutulan listenin uzunluğu. Bu yüzden uzam testleri hızlı ve rastgele rakamlarla yapılır: bir yıl ya da telefon numarası gibi tanıdık bir dizi tek öbek olur ve kapasiteyi olduğundan uzun gösterirdi.

Kapasite sabit değildir. 1980 yılında yayımlanan bir çalışmada bir öğrenci laboratuvarda 230 saatten uzun süre rakam listeleri üzerinde çalıştı. Kapasitesi 7 rakamdan 79 rakama çıktı; rakamlarla yapılan başka hafıza testlerinde ise bütün ömrü boyunca hafıza eğitimi almış kişilerle denk geldi^[5].

Yazarlar bunu bir anımsatma sistemine bağladı: rakamları, uzun süreli belleğin tutabileceği anlamlı bir şeye çevirme yolu. Böyle bir sistemle alıştırmanın neler yapabileceğinin bir sınırı yok gibi göründüğünü yazdılar^[5]. Daha büyük bir kısa süreli bellek geliştirmedi; onu aşmanın bir yolunu buldu. Bir kapasite testinin, kapasitenin yanı sıra yöntemi de ne kadar ölçtüğünü gösterir.

Yaş da önemlidir, ama daha yumuşak biçimde. 10 ile 69 yaş arasındaki insanlarla yapılan büyük bir çevrimiçi çalışmada, çalışan bellek görevleri yaklaşık 30 yaşında doruğa çıktı ve sonra yavaşça düştü^[6].

Kapasite her zaman belirli bir testteki kapasitedir. Yukarıdaki özenli çalışma rakamları art arda sesli okudu ve gönüllüler her listeyi tekrar etti^[1]. Bizim testimiz ise onları ekranda gösterir: her rakam 0,7 sn. görünür, yenisi her 1 sn. gelir. Duymak ve görmek belleğe giden farklı yollardır; bu yüzden iki test aynı değil, yakın akrabadır.

Hız da önemlidir. Rakamları yavaş gösterirseniz onları tekrarlamaya ve gruplamaya zaman kalır; hızlı gösterirseniz kalmaz. Özenli testlerin hızı sabitlemesinin nedeni budur; farklı bir hızda ölçülen ya da hepsini bir bakışta görebildiğiniz rakamlarla ölçülen bir kapasite, bir başkasıyla doğrudan karşılaştırılmamalıdır. Durma kuralı da önemlidir: bir hatadan sonra duran test, ikinci bir deneme tanıyan testten daha düşük kapasite verir.

• Beş ile yedi rakam arası, yetişkinlerin özenli bir testte çoğunlukla ulaştığı değerdir; sekiz ya da dokuz iyidir.
• Testler farklıdır: ekranda gösterilen rakamlar, sesli okunan rakamlar ve bir ızgaradaki kareler biraz farklı kapasiteler verir.
• Rakamları gördükçe gruplarsanız öbek yapıyorsunuz demektir; hafızanın yapması gereken de budur, yalnızca bunun sayıyı yükselttiğini bilin.
• Yorgun ya da dalgın bir gün, bir iki rakama mal olabilir. Sonuç çıkarmadan önce başka bir zaman yeniden deneyin.

Sayı hafızası testimiz rakamları tek tek gösterir, 3 uzunluğundaki listelerle başlar, her uzunlukta iki liste verir ve yukarıdaki özenli testin yaptığı gibi aynı uzunlukta iki hatadan sonra durur. Tarayıcıdaki bir hafıza testi merak ve kendini tanıma içindir; tıbbi ya da psikolojik bir değerlendirme değildir.

Genç bir şempanzenin üniversite öğrencilerini bir kez yendiği bir hafıza testi için şempanze hafıza testine bakın.